2026 წლის ნობელის პრემია ფიზიკაში მიენიჭა მკვლევარს, რომელმაც სამხრეთ პოლუსზე არსებული ყინულის უზარმაზარი მასივი კოსმოსიდან დედამიწაზე შემომავალი მოუხელთებელი ნაწილაკების — ნეიტრინოების დეტექტორად აქცია.
პროფესორი ფრენსის ჰალზენი, ბელგიელი ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკოსი ვისკონსინ-მედისონის უნივერსიტეტიდან, ხელმძღვანელობდა ნეიტრინული ობსერვატორია IceCube-ის შექმნაზე მიმართულ სამუშაოებს. 2013 წელს, მისი ამუშავებიდან მალევე, იქ პირველად დააფიქსირეს არამიწიერი წარმოშობის მაღალენერგიული ნეიტრინოები.
ობსერვატორიის შესაქმნელად მეცნიერებმა, ტექნიკოსებმა და ინჟინრებმა ერთ კუბურ კილომეტრ ყინულში კალათბურთის ბურთის ზომის ათასობით სინათლის დეტექტორი განათავსეს. ისინი აფიქსირებენ სინათლის სუსტ ანთებებს, რომლებიც შეიძლება წარმოიქმნას, როდესაც კოსმოსიდან მოსული ნეიტრინოები ატომის ბირთვებს ეჯახებიან.
სამშაბათს, პრემიის მინიჭების შესახებ განცხადებისას, ნობელის კომიტეტმა აღნიშნა, რომ ჰალზენს ის გადაეცა „IceCube-ის ნეიტრინული ობსერვატორიის შექმნაში გადამწყვეტი წვლილისა და ასტროფიზიკური წარმოშობის მაღალენერგიული ნეიტრინოების აღმოჩენისთვის“.
ნეიტრინოები იდუმალი ნაწილაკებია, იმდენადვე მოუხელთებელი, რამდენადაც მრავალრიცხოვანი. ისინი თითქმის ყველაფერში გადიან, რაც გზად ხვდებათ — ადამიანის სხეულიდან დაწყებული, მთელი პლანეტებით დამთავრებული. ყოველ წამს ადამიანის სხეულში შეუმჩნევლად მილიარდობით მზის ნეიტრინო გაივლის. თუმცა დროდადრო ნეიტრინო მაინც ურთიერთქმედებს ატომის ბირთვთან და ასეთი შეჯახების დაფიქსირება მგრძნობიარე დეტექტორის მეშვეობით არის შესაძლებელი.
ჰალზენი მიხვდა, რომ ნეიტრინოების შეჯახებისას წარმოქმნილი სინათლის ხანმოკლე ანთებების დაფიქსირება გამჭვირვალე მყინვარულ ყინულში შეიძლებოდა, და 1988 წელს გამოვიდა წინადადებით, რომ სამხრეთ პოლუსის ნაწილი ნეიტრინულ ობსერვატორიად ექციათ. დეტექტორი დედამიწას იყენებს როგორც ეკრანს, რომელიც მას ფონური კოსმოსური სხივებისგან იცავს, ხოლო მისი ქვემოთ მიმართული სინათლის სენსორები აფიქსირებენ ნეიტრინოებს, რომლებიც პლანეტაში ჩრდილოეთ ნახევარსფეროდან გადიან. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთ პირობებში მუშაობა უკიდურესად რთულია, ლოკაციას უპირატესობებიც ჰქონდა: იგი შორს მდებარეობს ხარვეზების წყაროებისგან და პრაქტიკულად არ განიცდის მიწისძვრებთან დაკავშირებულ ვიბრაციებს.
2013 წელს მაღალენერგიული არამიწიერი ნეიტრინოების პირველი დაფიქსირების შემდეგ, IceCube-ის მეცნიერებმა დაადგინეს ნეიტრინოების პირველი კოსმოსური წყარო, რომელიც 3,7 მილიარდი სინათლის წლის მანძილზე მდებარეობს.
ობსერვატორიამ გზა გაუკვალა ასტრონომიის ახალ სახეობას. აქამდე მკვლევრები სამყაროს სინათლის, ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვა სახეობებისა და გრავიტაციული ტალღების საშუალებით სწავლობდნენ. ნეიტრინოები განიხილება როგორც კოსმოსური „დესპანები“, რომლებსაც შეუძლიათ ახალი ცნობები მოგვაწოდონ იმის შესახებ, თუ როგორ ვითარდებოდა სამყარო.
წყარო: Habr — SLY_G
დავით მაჭახელიძე · 2 წთ საკითხავი
